De rehabilitatie van de Weimar Republiek (1918-1933) is al enige tijd gaande. Ooit was het een waagstuk om de onvermijdelijkheid van haar ondergang in twijfel te trekken, maar inmiddels staat de eerste democratie op Duitse bodem te boek als een experiment dat zeer wel had kunnen slagen - en de opmars van de nazi's in de weg had kunnen staan. In korte tijd is een nieuwe Weimar-historiografie ontstaan, met meer nadruk op de successen en de beloften van de republiek.

Ook haar eindtijd is aan revisie onderhevig. Tot voor kort leende die zich hooguit voor de bondige epiloog van een noodlotsdrama: met de aflossing van de laatste democratisch gekozen rijkskanselier, Heinrich Brüning, door de rechts-autoritaire Franz von Papen - in de vroege zomer van 1932 - was de democratie feitelijk al ten grave gedragen, en begon het aftellen naar de nazidictatuur.

Daarmee wordt de vitaliteit van de Weimar Republiek miskend, betoogt historicus Timothy Ryback in zijn boek How Hitler Came to Power - in het Nederlands verschenen onder de titel Machtsovername. Bij de Rijksdagverkiezingen van juli 1932 werd Hitlers NSDAP weliswaar (veruit) de grootste partij met een stemmenaandeel van 37,3 procent, maar volgens waarnemers hadden de nazi's daarmee hun electorale plafond wel bereikt.

Met zijn aanspraak op de absolute macht - dictators (in spe) huichelen maar zelden - had Hitler zijn hand overspeeld, was destijds de gangbare opvatting. De stramme, hoogbejaarde rijkspresident Paul von Hindenburg achtte het zijn constitutionele plicht om de winnaar van de verkiezingen in audiëntie te ontvangen, maar wilde na een vruchteloos gesprek niets meer te maken hebben met 'die Boheemse korporaal'.

Bij de vervroegde verkiezingen van 6 november 1932 - noodzakelijk geworden door het onvermogen van Von Papen om zijn programma in de Rijksdag aanvaard te krijgen - verloor de NSDAP ruim 4 procentpunten (2 miljoen stemmen) ten opzichte van de vorige verkiezingen.

Ook de uitslagen van de deelstaatverkiezingen in Thüringen en Lippe rechtvaardigden Hitlers machtsaanspraken allerminst. Voor zijn electorale neergang had de nazi Hans Frank destijds al een goede verklaring: veel kiezers hadden zich van de zelfverklaarde Führer afgewend omdat hij geen zaken wilde doen met rechts-nationalistische partijen waarmee hij een meerderheid had kunnen vormen.

Gregor Strasser, de aanvoerder van de 'socialistische vleugel' binnen de NSDAP, toonde die bereidheid wel en verwierf met zijn pragmatisme (en zijn toegankelijkheid) veel sympathie binnen en buiten zijn partij. In het najaar van 1932 werden aan Strasser dan ook grotere kansen op het kanselierschap toegedicht dan aan Hitler. In de pers figureerde laatstgenoemde als een sneue schreeuwer van wie de NSDAP zich moest ontdoen om een factor van betekenis te kunnen blijven.

De Amerikaanse journalist Dorothy Thompson was getroffen door 'de schrikbarende onbeduidendheid van deze man'. Volgens Kurt von Hammerstein, 's lands hoogste militair, praatte Hitler te veel 'en bovendien weinig samenhangend'. Filosoof Oswald Spengler, auteur van Der Untergang des Abendlandes, vond Hitler 'onbenullig, besluiteloos, in één woord: dom.'

Weinigen deelden omstreeks de jaarwisseling 1932/'33 Hitlers overtuiging dat hij weldra aan de macht zou zijn. Al was het maar omdat de omstandigheden waaraan hij zijn electorale aantrekkingskracht dankte in zijn nadeel veranderden: de geplaagde economie toonde tekenen van herstel, er waren ambitieuze werkgelegenheidsplannen in de maak, en tijdens een internationale conferentie in Genève werd Duitsland door de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog als gelijkberechtigde partner opgewaardeerd. De 'smaad van Versailles' - het vredesverdrag dat de Duitsers zo zeer had belast en gekwetst - was feitelijk uitgewist.

En toch zag rijkspresident Von Hindenburg zich op 30 januari 1933 genoodzaakt om 'diesen Hitler' te aanvaarden als kanselier van een coalitiekabinet dat bestond uit nationaalsocialisten en rechts-nationalisten (die meenden hem wel te kunnen beteugelen). Von Hindenbyrg meende zijn banvloek over Hitler te moeten intrekken omdat Kurt von Schleicher, die Von Papen was opgevolgd, er niet in was geslaagd een meerderheidsregering te vormen. Persmagnaat Alfred Hugenberg, die als minister van Economische Zaken tot het kabinet-Hitler was toegetreden, zei daags na zijn beëdiging tegen een vriend wat Von Hindenburg op dat moment mogelijk dacht: 'Ik heb de grootste vergissing van mijn leven begaan.'

Boven de slotakte van Weimar hangen verleidelijke 'wat als'- vragen: wat zou er gebeurd zijn als Hugenberg eerder tot inkeer was gekomen? Als Strasser de machtsstrijd binnen de NSDAP had gewonnen? Als Von Hindenburg had volhard in zijn afkeer van de Boheemse korporaal? Als Von Schleicher het op een akkoordje had weten te gooien met de middenpartijen? Timothy Ryback lijkt zijn greep op de materie soms echter te verliezen. Zo voert hij, mogelijk uit dramaturgisch effectbejag, bij herhaling een mol op die vanuit het Bruine Huis - het hoofdkwartier van de NSDAP - informatie doorspeelt naar Kurt von Schleicher.

Op het verloop der gebeurtenissen lijkt dit echter geen enkel effect te hebben gehad. Daarentegen blijft de zogenoemde Pruisenslag - de ontmanteling van de democratische regering van de vrijstaat Pruisen door Von Papen op 20 juli 1932 - onvermeld terwijl deze machtsgreep het verval van de Duitse democratie aanmerkelijk heeft versneld. Tel daar een veelheid aan taalkundige en historische foutjes bij op, en de vaststelling luidt: het is een mooi verhaal, maar het schort nogal aan de presentatie.

 

Een doorwrochte historische verhandeling over de machtsovername van Hitler, met een focus op de periode 1932-1933. Timothy W. Ryback beschrijft de politieke en sociale omstandigheden in Duitsland in 1932, toen de Weimarrepubliek op instorten stond. Na een enorm verlies in stemmen bij de verkiezingen rommelde het binnen de nazipartij; Hitler sprak zelfs over zelfmoord. Door achterkamertjespolitiek, verraad en vele andere factoren werd Hitler in januari 1933 toch door Von Hindenburg benoemd tot kanselier van Duitsland, waarna hij al snel de absolute macht greep. Het boek onthult hoe Hitler de democratie ontmantelde met democratische middelen. Vaardig en levendig geschreven, waarbij de auteur dicht bij de historische bronnen blijft en deze uitgebreid toelicht. Voor lezers met verregaande interesse in de Duitse geschiedenis. Timothy W. Ryback (1954) is een Amerikaanse schrijver en historicus. Hij schreef eerder o.a. ‘Hitlers eerste slachtoffers’ (2015) en 'Hitlers privébibliotheek’ (2008). Hij is medeoprichter en directeur van het Institute for Historical Justice and Reconciliation.